समाज जनगणना – प्रगतीचे मोजमाप आणि संस्थात्मक सक्षमीकरणाचा ‘रोडमॅप’लेखक : प्रा. संजय फाकटकर (अभ्यासक, नाशिक)

समाज जनगणना – प्रगतीचे मोजमाप आणि संस्थात्मक सक्षमीकरणाचा ‘रोडमॅप’लेखक : प्रा. संजय फाकटकर (अभ्यासक, नाशिक)

प्रस्तावना:

माहिती तंत्रज्ञानाच्या युगात ‘डेटा’ हेच सर्वात प्रभावी साधन बनले आहे. ज्या समाजाकडे स्वतःच्या भौगोलिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक स्थितीची अचूक आकडेवारी असते, तो समाज भविष्यातील आव्हानांना समर्थपणे सामोरे जाऊ शकतो. त्यामुळे प्रत्येक समाजाने स्वतंत्रपणे ‘समाज जनगणना’ करणे ही आज काळाची गरज ठरली आहे. समाजाचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या संस्थांसाठी ही प्रक्रिया प्रगतीचा भक्कम पाया ठरू शकते.

१. संस्थात्मक नियोजनाचा वैज्ञानिक आधार:

समाजातील विविध ट्रस्ट, मंडळे आणि संघटना वर्षानुवर्षे कार्यरत असल्या तरी त्यांचे काम अनेकदा विखुरलेले असते. जनगणनेमुळे समाजाच्या गरजांचे स्पष्ट चित्र समोर येते. शैक्षणिक क्रांती: साक्षरतेचे प्रमाण, शाळाबाह्य मुले, स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणारे तरुण यांची माहिती मिळते. शिष्यवृत्ती व दत्तक योजना: गरजू व गुणवंत विद्यार्थ्यांसाठी प्रभावी उपक्रम राबवता येतात.

२. आर्थिक सक्षमीकरणाची दिशा:

जनगणनेतून समाजातील आर्थिक स्थिती स्पष्ट होते.दारिद्र्यरेषेखालील कुटुंबे, बेरोजगारीचे प्रमाण याची अचूक माहिती मिळते. कौशल्य विकास प्रशिक्षणाद्वारे तरुणांना रोजगाराच्या मुख्य प्रवाहात आणता येते.संसाधनांचा योग्य वापर करण्यासाठी संस्थांना ठोस दिशा मिळते.         

३. आर्थिक नेटवर्किंग आणि रोजगार निर्मिती:

आजच्या स्पर्धात्मक युगात समाजातील समन्वय अत्यंत महत्त्वाचा आहे. बिझनेस डिरेक्टरी: समाजातील उद्योजकांची माहिती एकत्र करून व्यापार वाढवता येतो. कौशल्य विकास केंद्रे: रोजगाराभिमुख प्रशिक्षणाद्वारे नवीन संधी निर्माण करता येतात.

४. सामाजिक सुरक्षा आणि लोककल्याणकारी योजनांचा सेतू:

जनगणनेमुळे समाजातील गरजू घटकांची अचूक नोंद होते.ज्येष्ठ नागरिक, विधवा, अनाथ, दिव्यांग यांना थेट मदत करता येते. शासकीय योजनांची माहिती योग्य व्यक्तींपर्यंत पोहोचवण्यासाठी संस्था ‘सेतू’ म्हणून काम करू शकतात. लोकसंख्या रचनेनुसार सामाजिक सुरक्षा योजना आखता येतात.

५. सांस्कृतिक वारसा आणि भावनिक एकता:

प्रत्येक समाजाची स्वतंत्र परंपरा आणि संस्कृती असते.लोककला, बोलीभाषा आणि परंपरा जपणाऱ्या व्यक्तींची नोंद करून वारसा जतन करता येतो.

उपवर वधू-वरांची माहिती संकलित केल्यास विवाह व्यवस्था सुलभ होते.समाजात एकात्मता आणि आपलेपणाची भावना दृढ होते.

निष्कर्ष:

समाज जनगणना ही केवळ आकडेवारी नसून ती समाजाच्या अस्तित्वाची आणि स्वाभिमानाची ओळख आहे. या प्रक्रियेत संस्थांनी पुढाकार घेतल्यास समाज अधिक संघटित, स्वयंपूर्ण आणि सक्षम बनेल. जो समाज स्वतःच्या ताकदी आणि उणिवा ओळखतो, तोच इतिहास घडवतो.

चला, समाजहिताच्या या महायज्ञात आपण सर्वजण सक्रिय सहभाग नोंदवूया!

          — प्रा. संजय फाकटकर (अभ्यासक, नाशिक)